Odszkodowania i zadośćuczynienia objęte opodatkowaniem a te zwolnione z podatku


Uzyskane odszkodowanie lub zadośćuczynienie w pieniądzu może wywołać konieczność odprowadzenia podatku dochodowego. Istnieją jednak zwolnienia podatkowe, dzięki którym podatek od odszkodowania w ogóle nie jest odprowadzany przez podatnika na konto urzędu skarbowego. Kiedy opodatkowanie odszkodowań jest koniecznością i które odszkodowania zwolnione z podatku wymienia ustawa o PIT?

 

Odszkodowanie i jego opodatkowanie

W zależności od tego, na jakiej podstawie podatnik uzyskuje odszkodowanie lub zadośćuczynienie, może istnieć w jego przypadku obowiązek zapłaty podatku dochodowego lub nie. Osoby fizyczne uzyskują odszkodowanie między innymi na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego czy Kodeksu pracy i innych ustaw. Podstawą do wypłacenia odszkodowania mogą być poniesione szkody w wypadku komunikacyjnym albo na przykład odszkodowanie z tytułu odpowiedzialności cywilnej w życiu prywatnym. Zasadniczą funkcję spełnianą przez odszkodowanie jest rekompensata poszkodowanemu poniesionej szkody majątkowej lub osobowej. Nie mają one więc charakteru przychodu i nie mogą prowadzić do wzbogacenia się podatnika.

Z racji takiej specyfiki odszkodowań, nie są w większości przypadków objęte podatkiem dochodowym od osób fizycznych i nie dolicza się ich do grupy przychodów w rozliczeniu rocznym PIT.

Zwolnienie odszkodowań z podatku

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 26 lipca 1991 roku o podatku dochodowym od osób fizycznych, zwolnione od opodatkowania PIT są odszkodowania lub zadośćuczynienia, gdy ich wysokość lub zasady ustalania wynikają wprost z przepisów odrębnych ustaw lub przepisów wykonawczych wydanych na podstawie tychże ustaw:

  • Ustawa Kodeks postępowania administracyjnego - odszkodowanie przysługujące stronie postępowania administracyjnego, która poniosła szkodę na skutek uchylenia lub zmiany decyzji,
  • Ustawa o gospodarce nieruchomościami – odszkodowanie za działki i grunty wydzielone pod drogi publiczne z nieruchomości, której podział został dokonany na wniosek właściciela, odszkodowanie za wywłaszczone nieruchomości,
  • Ustawa Kodeks pracy – w tym odszkodowanie za dyskryminację, czy wydanie nieterminowo świadectwa pracy,
  • Ustawa Kodeks cywilny,
  • Ustawa o zatrudnianiu pracowników tymczasowych – odszkodowanie za naruszenie zasady równego traktowania,
  • Ustawa Prawo ochrony środowiska – odszkodowanie z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości w związku z ochroną zasobów środowiska.

Dodatkowo podatnicy uzyskujący odszkodowania na podstawie wyroków lub ugody sądowej, nie zapłacą od nich podatku dochodowego. Nie jest objęta opodatkowaniem renta otrzymana na podstawie przepisów prawa cywilnego, kwoty otrzymane z tytułu ubezpieczeń majątkowych i osobowych lub odszkodowania otrzymane przez właściciela nieruchomości na podstawie przepisów prawa geologicznego i górniczego.

Podatnik uzyskujący takie świadczenia, nie będzie zobowiązany do ujęcia ich w rozliczeniu rocznym PIT. Podobnie sprawa wygląda w przypadku odszkodowań otrzymanych na podstawie przepisów o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego.

Kiedy opodatkowanie odszkodowań i zadośćuczynień jest konieczne?

W niektórych przypadkach fakt otrzymania odszkodowania musi znaleźć swoje odzwierciedlenie w rocznej deklaracji podatkowej PIT podatnika. Odszkodowanie może być objęte opodatkowaniem, jeśli nie spełnia przesłanek do objęcia go zwolnieniem podatkowym, szczegółowo opisanym powyżej. Deklaracja PIT podatnika będzie musiała uwzględnić przychody z tytułu otrzymanych odszkodowań, jeśli zostaną one uzyskane w związku z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą.

Podatek dochodowy podatnik zapłaci w przypadku odszkodowań:

  • określonych w prawie pracy, z tytułu skrócenia okresu wypowiedzenia umowy o pracę
  • z tytułu skrócenia okresu wypowiedzenia funkcjonariuszom pozostającym w stosunku służbowym
  • przyznanym na podstawie przepisów o zakazie konkurencji
  • przyznanych na podstawie przepisów o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników
  • za szkody dotyczące składników majątku związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą lub z prowadzeniem działów specjalnych produkcji rolnej
  • wynikające z zawartych umów lub pozasądowej ugody

Podatek dochodowy od osób fizycznych od odszkodowania jest należny fiskusowi, gdy świadczenie dotyczy korzyści, jakie podatnik mógłby osiągnąć, jeśli nie miałoby miejsce wydarzenie powodujące szkodę. Zgodnie bowiem z art. 361 Kodeksu cywilnego, naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł wraz z utraconymi korzyściami, czyli takimi, które mógłby osiągnąć, gdyby szkoda nie została mu wyrządzona. Urząd skarbowy nie zwalnia z podatku odszkodowania za utracone korzyści. Dlatego deklaracja roczna PIT osoby poszkodowanej, która uzyskała odszkodowanie na takich zasadach, musi ujmować jego wartość w grupie przychodów do opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

Podatek PIT płaci się ponadto od zadośćuczynienia, które wypłacono na podstawie zawartych uprzednio umów cywilnych czy ugody pozasądowej. Ustawa o PIT wskazuje bowiem, że takie zadośćuczynienia podlegają opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

Jeśli w poprzednim roku podatkowym podatnik był osobą poszkodowaną i w związku z tym uzyskał odszkodowanie lub zadośćuczynienie, niewykluczone, że kwota takiego świadczenia powiększy pulę przychodów, które podlegają opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach ogólnych, według dwustopniowej, progresywnej skali podatkowej.